Efekt Prousta – czy zapach jest naszym wehikułem czasu?
agsandrew / Shutterstock.com

Efekt Prousta – czy zapach jest naszym wehikułem czasu?

  • Dodał: Wiktoria Szydło
  • Data publikacji: 20.01.2021, 17:30

Wedle powszechnie akceptowanej “hierarchii zmysłów”, za najważniejsze z nich uznajemy przede wszystkim wzrok i słuch. Z kolei węch przez długi czas kojarzony był głównie ze zwierzęcością, a sam proces wąchania - z instynktem samozachowawczym. Dopiero potwierdzenie silnego związku zapachów z pamięcią i wyobraźnią wskazało na faktyczną złożoność owego procesu.  

 

Czy zapach jest w stanie przywołać wspomnienie, którego obraz został już dawno rozmyty? Francuski naukowiec Dan Sperber, snując refleksje na ten temat, używa metafory magika, który wyciąga kolorowe apaszki z pustego cylindra. Okazuje się bowiem, że bodźce smakowe i zapachowe są w stanie przywołać wspomnienia, które z perspektywy obrazów i dźwięków zostały już dawno utracone.  

 

 

Ale kiedy po śmierci osób, po zniszczeniu rzeczy 

nic nie istnieje, 

 wówczas jedynie zapach i smak (…)  

przypominają sobie, czekają - 
na ruinie wszystkiego - i dźwigają niestrudzenie 
olbrzymią budowlę wspomnienia. 
 
M. Proust, W poszukiwaniu straconego czasu 

 

Niejednokrotnie zdarza nam się przypadkiem natrafić na konkretny zapach, który w ułamku sekundy przenosi nas w pewną specyficzną aurę. Najczęściej nie jesteśmy w stanie jej nazwać ani opowiedzieć drugiej osobie o owym odczuciuPrzyczyn można doszukiwać się zarówno w naszych osobistych doświadczeniach, jak i w samej kulturze. Po pierwsze, wspomnienie, które na moment powróciło, najprawdopodobniej pochodzi z wczesnego okresu życia, a mózg nie jest w stanie połączyć go z żadnym zapamiętanym obrazem. Dodatkowo takie wspomnienia mają zupełnie odmienny charakter od tych przywoływanych przez słowa. Z kolei z perspektywy kulturowej zasadniczą kwestią jest przede wszystkim problematyka ubóstwa leksykalnych określeń zapachów. Jak podkreślają antropolodzy – nasza percepcja uwarunkowana jest zarówno przez fizjologię i anatomię, jak i kulturę. A zatem z uwagi na prymarność wzroku i słuchu, pozostają one przedmiotem głębszej refleksji oraz działań artystycznych, w związku z czym przeważa ilość określeń na doświadczenia zdobyte właśnie dzięki tym zmysłom.

 

W jaki sposób dochodzi jednak do opisywanego połączenia? Większość psychologów skojarzenie między zapachami a wspomnieniami nazywa efektem ProustaOdpowiedzialny jest za to konkretny obszar mózgu, nazwany węchomózgowiem. Przetwarza on bodźce węchowe oraz jest współodpowiedzialny za wytwarzanie wspomnień. Ponadto znajdują się w nim także ośrodki regulacji emocji i ośrodki sterujące reakcjami popędowo-instynktownymiCo więcej, okazuje się również, że percepcja zapachowa nie jest zależna jedynie od naszych osobistych doświadczeń. Według ustaleń naukowców, istnieje zjawisko nazwane zbiorową pamięcią zapacho. Określa ona relacje sposobu interpretowania specyficznych zapachów z epoką lub krajem, w jakim żyjemy. A zatem wpływ kultury dostrzec można również w, wydawać by się mogło, czysto biologicznej kwestii. 

 

Coraz więcej artystów i naukowców dostrzega niezwykle istotną rolę zapachów w życiu codziennym. Nie umknęło to również uwadze przedstawicieli marketingu, którzy z dnia na dzień zaskakują nas kreatywnością w wytwarzaniu nowych zapachów perfum. Na rynku znaleźć można już takie pozycje jak: zapach dzieła sztuki, garażu, pizzy czy starzejącego się papieru. Większość z nich udaje się sprzedać z niebywałą skutecznością, co być może potwierdza jedynie cytat niemieckiego pisarza, Patricka Süskinda: 

 

 

Zapach idzie prosto do serc i tam w sposób kategoryczny rozstrzyga o skłonności lub pogardzie (…), miłości lub nienawiści.

Kto ma władzę nad zapachami, ten ma władzę nad sercami ludzi. 

 

 

 

źródło: Agata Stronciwilk: "Zapach nostalgii. Powrót do dzieciństwa w instalacjach Justyny Gruszczyk oraz Angeliki Markul"
Wiktoria Szydło – Poinformowani.pl

Wiktoria Szydło

Miłośniczka sztuki, architektury i kawy z mlekiem.